Projekt „Autorytarne wzorce w edukacji szkolnej: postawy pedagogiczne, praktyki komunikacyjne, tryby emocjonalne” badał, jak autorytarne modele powstają, normalizują się i są odtwarzane w białoruskiej szkole — oraz jakie istnieją możliwości ich przezwyciężenia.
Projekt badawczy · 2023—2024
Autorytarne wzorce w białoruskiej edukacji szkolnej
Jak szkoła odtwarza modele władzy — i czy nauczyciele mogą się im przeciwstawiać
Europejski Uniwersytet Humanistyczny Iryna Sidorskaya — w zespole badawczym
O badaniu
Szkoła nie istnieje w oderwaniu od systemu politycznego i społecznego
Nie jako cechy poszczególnych osób zarządzających czy nauczycieli, lecz jako trwałe reguły instytucjonalne i modele interakcji: ścisłą hierarchię, pierwszeństwo relacji wertykalnych oraz ograniczenie więzi horyzontalnych. Ważnym aspektem była nieprzepracowana spuścizna szkoły radzieckiej.
Potencjał szkoły
Może rozwijać samodzielność, krytyczne myślenie, dialog i współpracę — albo odtwarzać ścisłą hierarchię i słabość informacji zwrotnej
Fokus badawczy
01 Nauczyciel w systemie autorytarnym
W jakim stopniu nauczyciel może tworzyć alternatywne modele działania i komunikacji?
W ramach całego projektu Iryna Sidorskaya badała rolę i potencjał nauczycieli w oporze przeciwko formowaniu i przejawom autorytarnych wzorców.
Ta perspektywa pozwala widzieć w nauczycielu nie tylko osobę pracującą w warunkach narzuconych przez system, lecz także podmiot zdolny, w określonych warunkach, działać inaczej
Metodologia
Jak przeprowadzono badanie
8 pogłębionych wywiadów eksperckich z białoruskimi nauczycielami o różnym doświadczeniu zawodowym i różnych pozycjach w systemie szkolnym
Projekt był realizowany w latach 2023–2024 i obejmował opracowanie ram teoretycznych i metodologicznych, seminaria badawcze, zbieranie i analizę danych empirycznych, przygotowanie materiałów pośrednich i końcowych oraz prezentację wyników w dyskusji akademickiej.
Co dały wywiady
Długi staż części uczestników i uczestniczek pozwolił prześledzić zmiany w białoruskiej szkole przez znaczną część okresu niepodległej Białorusi
Wyniki
Co pokazało badanie roli nauczycieli
Osobista postawa ma znaczenie, ale możliwość działania inaczej zależy od środowiska instytucjonalnego
Możliwości nauczyciela są strukturalnie ograniczone
Jeśli sam system odtwarza autorytarne modele, działanie zgodnie z jego regułami jest łatwiejsze niż konsekwentne przeciwstawianie się im. Wiele zależy od administracji szkolnej, środowiska zawodowego i istnienia więzi horyzontalnych.
Autorytarne praktyki ograniczają podmiotowość zawodową
Wpływają nie tylko na relacje między nauczycielem a uczniem, lecz także ograniczają autonomię samych nauczycieli, możliwości samorealizacji, podejmowania decyzji i wpływania na proces edukacyjny. Krótkoterminowa efektywność organizacyjna takich praktyk również sprzyja ich odtwarzaniu.
Opór jest możliwy
Wspierają go osobista postawa zawodowa, sprzyjająca administracja, horyzontalne więzi zawodowe i środowisko, w którym inne modele relacji otrzymują wsparcie.
Szczególne znaczenie mają „wyspy wolności” — lokalne środowiska, w których autonomiczne i horyzontalne relacje mogą istnieć nie tylko jako indywidualny wyjątek
System ma wymiar genderowy
Białoruska szkoła to w przeważającej mierze kobiece środowisko zawodowe. Nieformalne reguły korporacyjne, wymogi lojalności i mechanizmy presji w takich zespołach wpływają na możliwości nauczycieli przeciwstawiania się autorytarnym praktykom.
Od nauczyciela do systemu
Problemu nie można sprowadzić do „autorytarnych nauczycieli”
Zachowanie jednostki kształtuje się w środowisku, które promuje jedne modele działania, a inne czyni trudniejszymi i bardziej ryzykownymi
Białoruska szkoła nie tylko pozostaje pod wpływem autorytarnego państwa. Poprzez codzienne praktyki edukacyjne, zarządcze i komunikacyjne sama może stawać się mechanizmem odtwarzania autorytarnego porządku.
Dlatego deautorytaryzacja edukacji wymaga nie tylko zmiany zachowań poszczególnych nauczycieli, lecz także przebudowy warunków instytucjonalnych, w których pracują.
Praktyczny rezultat
12 rekomendacji dotyczących przezwyciężania autorytarnych wzorców Co należy zmienić
Rekomendacje dotyczą decentralizacji systemu edukacji, zwiększenia autonomii szkół, zmiany zasad zarządzania edukacją, rozwoju horyzontalnych więzi zawodowych i podmiotowości nauczycieli, a także tworzenia kultury dialogu, szacunku do siebie i innych oraz krytycznego myślenia.
Pełny tekst artykułu i 12 rekomendacji ↗ Projekt
Zespół badawczy i wsparcie
Europejski Uniwersytet Humanistyczny
Badanie realizowano w Centrum Badań Intersubiektywności i Komunikacji Międzyludzkiej EHU
Tatiana Shchyttsova
Kierowniczka projektu badawczego
Iryna Sidorskaya
Uczestniczyła w opracowaniu ram badawczych i metodologii, zbieraniu i analizie danych empirycznych, seminariach i przygotowaniu materiałów końcowych
Civil Society Support Foundation
Wsparła realizację projektu badawczego
Prezentacja wyników
Wrzesień 2024
Konferencja naukowo-praktyczna „Overcoming Authoritarian Patterns in School Education: Pedagogical Attitudes, Communicative Practices, Emotional Regimes” w Europejskim Uniwersytecie Humanistycznym w Wilnie.
Referat Iryny Sidorskiej: „Rola i potencjał nauczycieli w oporze przeciwko formowaniu i przejawom autorytarnych wzorców”.
Rola i potencjał nauczycieli w oporze przeciwko formowaniu i przejawom autorytarnych wzorców w białoruskiej edukacji szkolnej
Iryna Sidorskaya
Wschodnioznawstwo, t. 19, s. 45–56.
Artykuł rozwija jeden z centralnych wątków badania: nauczyciel jako potencjalny podmiot oporu wobec norm i praktyk autorytarnie zorganizowanego systemu edukacji.
Czytaj artykuł ↗